درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس نهم

هنگامی که جنگ جهانی اوّل پایان یافت، کشور ما درگیر انبوهی از مشکلات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بود. این مشکلات به علاوهٔ برنامه‌ها و سیاست‌های انگلستان در ایران، زمینه را برای انتقال حکومت از قاجاریه به پهلوی فراهم آورد.

زمینه‌های تغییر حکومت از قاجاریه به پهلوی

قرارداد 1919

در اواخر جنگ جهانی اوّل، حکومت تزاری روسیه بر اثر وقوع انقلابی عظیم سرنگون شد. پس از آن، نام این کشور به اتحاد جماهیر شوروی تغییر یافت. دولت جدید شوروی نیروهایش را از ایران فرا خواند و سرگرم مسائل داخلی خود شد. انگلستان با استفاده از این موقعیت، کوشید نفوذ و سلطهٔ خود را در کشور ما تثبیت کند. از این‌رو، با وثوق‌الدوله، نخست وزیر ایران، قراردادی بست که به «قرارداد 1919» معروف شد. بر اساس این قرارداد، ادارهٔ امور نظامی و مالی ایران در اختیار کارشناسان (مستشاران) نظامی و مالی انگلستان قرار می‌گرفت. این قرارداد در ایران با مخالفت گسترده‌ای روبه‌رو شد و بسیاری از شخصیت‌های مبارز و آزادی‌خواه مانند آیت‌اللّٰه مدرس و شیخ محمد خیابانی با آن به مخالفت برخاستند و حتّی احمد شاه قاجار نیز از تأیید آن خودداری کرد.

کودتای 1299

انگلستان پس از ناکامی در اجرای قرارداد 1919، درصدد برآمد که از طریق کودتا اهداف استعماری خود را در ایران پیگیری نماید. انگیسی‌ها یکی از فرماندهان نیروی قزّاق به نام رضاخان (رضا میرپنج) را به عنوان مهرهٔ نظامی و سید ضیاء الدین طباطبایی را به عنوان مهرهٔ سیاسی کودتا برگزیدند. طباطبایی از سیاستمداران طرف‌دار انگلستان بود.

در سوم اسفند 1299 نیروهای تحت فرمان رضاخان مراکز مهم پایتخت را اشغال کردند و احمدشاه مجبور شد سید ضیاء را به نخست وزیری و رضاخان را به فرماندهی کل قوا منصوب کند. رضاخان دارای روحیه استبدادی بود و این ویژگی، به او برای ثمر نشاندن اهداف انگلیسی‌ها کمک می‌کرد.

انتقال حکومت از قاجاریه به پهلوی

کودتای 1299 توسط انگلیس مقدمه‌ای برای تغییر حکومت در ایران بود. رضاخان پس از کودتا با سرسختی برای گسترش و تثبیت قدرت خود به تکاپو افتاد. او و نیروهای نظامی‌اش با خشونت تمام، در بین مردم رُعب و وحشت ایجاد کرد و فضای حکومت نظامی را بر جامعه حاکم کرد و نظم و آرامش ظاهری به وجود آورد. از این‌رو، طرفدارانش با تبلیغات فراوان او را شایسته‌تر از احمدشاه قاجار برای حکومت معرفی می‌کردند. رضاخان در آن زمان برای جلب نظر مردم، خود را فردی مذهبی و پایبند به احکام و ارزش‌های دینی نشان می‌داد.

به همین دلیل، در مراسم و مجالس مذهبی حضور می‌یافت و با علما دیدار و مشورت می‌کرد. او با استفاده از موقعیت خود به عنوان وزیر جنگ و نخست وزیر، طرف‌داران خود را وارد مجلس شورای ملی کرد. در سال 1304 ش مجلس شورای ملی با وجود مخالفت جدّی تعدادی از نمایندگان، مانند آیت اللّٰه مدرس، احمدشاه قاجار را از قدرت برکنار کرد و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سپس، مجلس مؤسسان به طور رسمی حکومت را به رضاخان و خانوادهٔ او واگذار کرد.

شیوۀ حکومت و اقدامات رضاشاه

استبداد

رضاشاه از ابتدای حکومت به استبداد (دیکتاتوری) روی آورد. در دوران حکومت او، هیئت وزیران و نمایندگان مجلس شورای ملی اختیار و استقلال چندانی نداشتند و تابع دستورات شاه بودند.

سرکوب آزادی خواهان

حکومت رضاشاه به احزاب و روزنامه‌های مستقل اجازهٔ فعّالیت نمی‌داد و با زور و خشونت، فضای خفقان، ترس و سرکوب را بر جامعه حاکم کرد. در چنین شرایطی، مخالفان سرنوشتی جز تبعید، زندان، شکنجه و اعدام نداشتند. آیت‌اللّٰه سیدحسن مدرس یکی از مخالفان سرسخت شیوهٔ حکومت رضاشاه بود که به دست مأموران این حکومت به شهادت رسید.

همچنین رضاخان به بهانهٔ برقراری امنیت، برخی از قیام‌های آزادی خواهانه و استقلال طلبانه، مانند نهضت جنگل، به رهبری میرزا کوچک خان جنگلی را با خشونت زیاد، سرکوب کرد.

ایجاد ارتش منظم

به وجود آوردن ارتش منظم در ایران از جمله برنامه‌های اساسی انگلیسی‌ها و اهداف استعماری آنها بود. این ارتش ضمن اینکه تمرکز قدرت سیاسی را در کشور ممکن می‌ساخت، قیام‌های مردمی را سرکوب می‌کرد و در مواقع ضروری، به عنوان تأمین کنندهٔ اهداف نظامی انگلستان مورد استفاده قرار می‌گرفت. رضا شاه نیروهای سه گانهٔ ارتش را با هدایت انگلیسی‌ها به وجود آورد و در سال 1304ش قانون نظام وظیفهٔ عمومی را به تصویب رساند. ارتش رضاشاه، ناکارآمد و فاقد قدرت کافی بود و در تهاجم متفقین در زمان جنگ جهانی دوم، به سرعت شکست خورد.

احداث خط آهن سراسری

احداث این راه با تبلیغات فراوان انجام گرفت و به جای آنکه با اهداف اقتصادی و به نفع مردم کشور طراحی شود، هدف آن ایجاد راهی سراسری برای انتقال سریع نیروهای انگلیسی از جنوب به شمال بود. در صورت پیشروی روس‌ها، انگلیسی‌ها با استفاده از این راه می‌توانستند نیروهای خود را به سرعت به شمال بفرستند و مانع نفوذ آنها به هندوستان شوند. در جنگ جهانی دوم همین راه به مهم‌ترین عامل ارتباطی نیروهای متفقین مبدّل شد.

تضعیف ارزش‌های اسلامی و تخریب فرهنگ ایرانی

حکومت رضاشاه به بهانهٔ پیشرفت و نوسازی فرهنگی و اجتماعی، کارهایی انجام داد که نتیجهٔ آنها تضعیف ارزش‌های دینی و رواج فرهنگ غیرایرانی بود. یکی از این کارها، مجبور کردن مردم به این بود که لباس یکسانی به تن کنند و کلاه لبه‌داری (مشهور به کلاه پهلوی) بر سر بگذارند.

پس از آن، محدودیت‌هایی برای برگزاری مراسم مذهبی از جمله عزاداری امام حسین به وجود آمد و زمزمهٔ برداشتن (کشف) حجاب مطرح شد. مردم مشهد در اعتراض به این کارها در مسجد گوهرشاد گرد هم آمدند. نیروهای نظامی مردم را در کنار حرم حضرت امام رضا (ع) به گلوله بستند و عده‌ای را شهید و مجروح کردند. حکومت رضاشاه که بسیار شیفتهٔ ظاهر فرهنگ اروپایی بود، اندکی پس از سرکوب قیام گوهرشاد، دستور داد حجاب را با زور و خشونت از سر زنان و دختران ایرانی بردارند.

در دوران حکومت رضاشاه، باستان گرایی با هدف تضعیف و به حاشیه راندن اسلام، شدت گرفت. در این دوران، ارتباط میان علایق دینی و ملی مردم ایران که سبب اقتدار و تقویت هویت ملی است، نادیده گرفته می‌شد و تلاش گسترده‌ای برای از بین بردن هویت قومی و ارزش‌های برخی از اقوام انجام شد.

آثار جنگ جهانی دوم (1945-1939 م/ 1324-1318 ش) بر ایران

جنگ جهانی دوم با حمله ناگهانی آلمان به لهستان آغاز شد. ایتالیا و ژاپن به آلمان پیوستند و دولت‌های محور را تشکیل دادند. در جبههٔ مقابل، انگلستان، فرانسه، شوروی و آمریکا قرار داشتند که متفقین خوانده می‌شدند.

دولت‌های محور و متفقین در جنگ جهانی دوم

دولت‌های محور= آلمان، ایتالیا، ژاپن
متفقین = انگلستان، فرانسه، شوروی (روسیه)، امریکا

در جنگ جهانی دوم، دولت ایران اعلام بی‌طرفی کرد، اما در شهریور 1320، متفقین به بهانه حضور تعدادی از کارشناسان آلمانی، کشور ما را به اشغال خود درآوردند. هدف اصلی آنها از این اقدام، استفاده از موقعیت و منابع و امکانات ایران به سود خویش بود. متفقین پس از اشغال ایران، رضاشاه را مجبور کردند که از قدرت کناره گیری کند و سپس او را از ایران تبعید کردند.

پس از رضاشاه پسرش محمدرضا، شاه ایران شد. وی نیز همانند پدرش، چون منتخب مردم نبود و دست نشاندهٔ بیگانه بود، مطیع برنامه‌ها و اهداف افرادی بود که بقای خود در حکومت را وابسته به آنها می‌دانست.

در جنگ جهانی دوم، متفقین با شکست دادن آلمان و بمباران اتمی ژاپن (توسط امریکا)، پیروز شدند.

کشور ما تا پایان جنگ جهانی دوم در اشغال بیگانگان بود. جنگ جهانی دوم نیز همچون جنگ جهانی اوّل، به اقتصاد و جامعهٔ ایران خسارت‌ها و آسیب‌های زیادی وارد کرد و موجب عقب ماندگی کشور شد. مردم ایران طی آن سال‌ها با کمبود و گرانی شدید مواد غذایی، مخصوصاً نان، روبه‌رو بودند و عدهٔ زیادی بر اثر گرسنگی و سوِء تغذیه جان سپردند.

بیشتر بدانیم:

سران متفقین در مقطعی از جنگ جهانی دوم، جهت تصمیم گیری برای آینده جنگ و نحوه‌ٔ تقسیم جهان بین خود، به تهران آمدند. رؤسای کشورهای آمریکا، انگلیس و شوروی بدون اینکه به محمدرضا شاه چیزی بگویند و حتی او را از سفر خود مطلع کنند از 6 تا 9 آذر 1322 در سفارت شوروی در تهران به سر بردند و بعد از برپایی جلسه و اتخاذ برخی تصمیمات، بدون اندکی اعتنا به شاه ایران به کشور های خود بازگشتند.

+++

نهضت ملی شدن نفت

محمدرضا شاه در سال‌های نخست سلطنت خود این امکان را نداشت که همچون پدرش با استبداد (دیکتاتوری) حکومت کند. بنابراین، برای نمایندگان مجلس شورای ملی و هیئت وزیران فرصتی به وجود آمد که در ادارهٔ امور کشور نقش مؤثری داشته باشند. همچنین در این دوره احزاب سیاسی و مطبوعات دوباره فعّالیت خود را آغاز کردند. البته رقابت‌های انگلستان، شوروی و آمریکا برای کسب نفوذ سیاسی و اقتصادی هرچه بیشتر در کشور ما به ثبات و آرامش سیاسی کشور آسیب می‌رساند. در چنین شرایطی بود که زمینه برای نهضت ملی شدن نفت به وجود آمد.

این نهضت یکی از رویدادهای مهم تاریخ معاصر ایران است. امتیاز بهره‌برداری از منابع نفت ایران در زمان مظفرالدین شاه به انگلیسی‌ها واگذار شده بود. رضاشاه امتیاز مذکور را لغو کرد اما خیلی زود طی قرارداد دیگری، دوباره منابع نفت ایران را به انگلستان واگذار کرد. در سال‌های بعد از جنگ جهانی دوم، مردم ایران خواهان لغو آن قرارداد و ملی شدن صنعت نفت بودند. آیت‌اللّٰه کاشانی و دکتر محمد مصدق رهبری نهضت ملی شدن صنعت نفت را به عهده گرفتند. مجلس شورای ملی نیز با مشاهدهٔ اتحاد و یکدلی مردم، قانون ملی شدن نفت را در اسفند 1329 تصویب کرد. پس از آن، دکتر مصدق نخست وزیر شد تا آن قانون را به اجرا درآورد و دست بیگانگان را از منابع و صنعت نفت کوتاه کند. دولت انگلیس برای جلوگیری از اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت، کارهای مختلفی انجام داد اما به دلیل وحدت ملت و همدلی رهبران نهضت، ناکام ماند.

کودتای 28 مرداد 1332 و بازگشت استبداد (دیکتاتوری)

پس از مدتی، میان رهبران و گروه‌های سیاسی پشتیبان نهضت ملی شدن نفت اختلاف بروز کرد و اتحاد و همدلی به تفرقه و دشمنی تبدیل شد. این وضعیت، ملت را دلسرد و دشمنان نهضت را امیدوار کرد. دولت‌های انگلستان و آمریکا از این شرایط برای سرنگونی دولت دکتر مصدق از طریق کودتا استفاده کردند. طبق برنامه‌ای که این دو کشور طراحی کردند، در روز 28 مرداد 1332 واحدهایی از ارتش به فرماندهی سرلشکر فضل‌اللّه زاهدی به خیابان‌ها ریختند و با اشغال مراکز مهم پایتخت، دولت دکتر مصدق را سرنگون کردند.

پس از موفقیت کودتای 28 مرداد، منابع نفت ایران دوباره در اختیار بیگانگان قرار گرفت و نفوذ و سلطهٔ آمریکا بر کشور ما به تدریج افزایش یافت.

چند ماه پس از کودتای 28 مرداد، حکومت پهلوی با نادیده گرفتن قانون ملی شدن صنعت نفت، امور اکتشاف، استخراج و فروش نفت را طی قراردادی به چندین شرکت نفتی انگلیسی، آمریکایی، هلندی و فرانسوی واگذار کرد. این شرکت‌ها متعهد شدند 50 درصد درآمد فروش نفت را به ایران بپردازند.

محمدرضا شاه پس از کودتا سلطنت دوباره خود را مدیون انگلیس و آمریکا می‌دید، به شاهی مستبد و ستمگر تبدیل شد که اصول قانون اساسی را آشکارا نادیده می‌گرفت. او همچنین با تأسیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) به کمک آمریکایی‌ها، به سرکوب شدید مخالفان پرداخت و دوباره فضای ترس و خفقان بر ایران حاکم شد.